stres_basacikma.jpgGelişmiş bir toplumda insani ihtiyaçlar, ekseriya biyolojik, içtimai ve ruhi olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır. Bunlardan ruhi ihtiyaçların tatminine yarayan vasıtalar bazen bütün kültüre damgasını vuran, onun ağırlık noktasını ve özünü teşkil edebilecek derecede mühim bir mana, bir mahiyet taşımaktadır. İnsan muhitine intibak hususunda ne derece muvaffak olursa olsun ruhi ihtiyaçlarına karşı kayıtsız kalamamaktadır. Hatta aksine, maddi sahalardaki başarısı nispetinde ruhi ihtiyaçları önem kazanmaktadır. Ruhi ihtiyaçların başında günlük hayatın zorluklarından, realiteden kaçmak, açıklayamadığı olaylar karşısında duyulan acz, korku, dehşet ve hayretten kurtulmak, istikbal veya akıbeti hakkındaki endişelerini gidermek, devamlı bir iç huzuruna kavuşmak hasreti ve din gelmektedir. İnsan bu ihtiyaçların sevkiyle eğlenceye oyalanmaya; kendisini ifade etme arzusuyla sanata; emellerine nail olma, dayanak arama, sığınma maksadıyla da dine başvurmaktadır (Turhan, 1959:36).

Hayatın maddi şartları, türlü felaketler ve yıkıntılar içinde insanlar, Allah’ın umulmadık müdahalesine büyük önem vermektedirler. İnsanların çoğunda bulunan dua ve ibadet yapma eğilimi, savaş deprem, hastalık, kaza gibi çok büyük maddi yıkıntılar içinde, ölümle yüzyüze bulunduklarında ve özellikle kendi ölümleri karşısında kendini göstermektedir (Hökelekli, 1998:90).

Stresle başaçıkmada dinin yeri ve önemini ilk araştırma konusu yapan K. Pargament’tir. Dini değerlerin insanların hayatlarında karşılaştığı zorluklarla mücadelesini nasıl etkilediği ile ilgili en önemli yaklaşımlardan biri Amerikalı Klinik Psikolog Kenneth I. Pargament tarafından önerilen “dini başaçıkma”dır. Dinibaşaçıkma kişinin kaynaklarını aşan veya zorlayan olarak değerlendirilen belirli dışsal ve/veya içsel isteklerle mücadele etmek için sürekli değişen bilişsel ve davranışsal çabalar olarak tanımlanır (Lazarus ve Folkman, 1984:141).

Pargament ve arkadaşları (1988) dini başaçıkmanın 3 farklı tazını ortaya koymuşlardır:

1. Kişisel Yönelimli: Stresli bir durumla karşılaşan birey, Allahtan yardım beklemeksizin, kişisel çaba ve olanaklarıyla problemi çözmeye çalışır.

2. Erteleme- Kaçış- Olumsuz Tevekkül: Kişi, hiçbir şey yapmadan Allah’ın durumu çözmesini, müdahale etmesini bekler.

3. İşbirlikçi: Kişi problemi çözmek için bireysel çaba harcamaktadır. Ayrıca Allah’tan yardım beklemektedir (Pargament, 1997)

Dini başaçıkma, stresli olaylarla karşılaştığımızda olumlu veya olumsuz olabilir. Olumlu dini başaçıkma yöntemi problemi ortaya koymayı açıkça dile getirmeyi sağlar. Çözümün bir parçası olarak, stres ve depresyon riskini azaltır. Allah ile yakınlaşmayı sağlayarak manevi güç kaynağı oluşturur. Kişinin karar verme gücünü ve mücadele azmini artırır. Ruhsal denge ve sükuneti sağlar; ümit kaynağı olur. Dini başaçıkma olumsuz bir yöntem olarak kullanıldığında isyana, dini şüpheye sürükleyebilir. İsteklerin yerine gelmemesi hayal kırıklığına, ümitsizliğe sebep olabilir.

Dini başaçıkma, stresli olaylarla karşılaştığımızda yararlı, zararlı veya ilgisiz olabilir. Çünkü dini başaçıkma çok amaçlıdır. Konfor sağlayıcı, kişisel gelişimi uyarıcı, Allah’a yakınlaşma hissini kuvvetlendirici, diğer insanlara yakın olmayı kolaylaştırıcı veya yaşam için amaç ve anlam sağlayıcı olabilir. Dini başaçıkma çok biçimlidir. Edilgen olabilir (Allah’ın krizleri çözmesini beklemek gibi), aktif olabilir (insanları daha iyi bir dünyada yaşamak için motive etmek gibi), kişisel olabilir (Allah’ın sevgi ve ilgisini aramak gibi), kişiler arası olabilir (cemaat üyelerinden destek istemek gibi), problem yönelimli olabilir (problem çözümüne destek olmak gibi) veya duygusal yönelimli olabilir (Allah’a duygusal sorunların çözümü için yönelmek gibi). Dinin gücü doğasının çok fonksiyonlu olmasındandır (Ekşi, 2001:28).

Din, başaçıkma ile pek çok şekilde etkileşim halinde olabilir. Din başaçıkma süreçlerini (değerlendirme, başaçıkma aktiviteleri, sonuçlar vb.) etkileyebilir. Bazı olayların gerçekleşmesini engelleyerek başaçıkma sürecine katkıda bulunabilir (Ekşi, 2002:28). Din anlam anlayışında anahtar rol oynar. Acı veren ve hayrete düşüren hayat tecrübeleriyle karşılaşıldığında din bir anlamlandırma ve yorumlama çerçevesi sunar. Kişi kendi kaynaklarının ötesinde olaylarla karşılaştığında din hakimiyet ve denetim duygularına ulaşılmasına yardım eder.

Her an bir felaketin yaşanabileceği bu dünyada bireyin korku ve endişelerini azaltma işlevi görür. Bununla birlikte, rahatlık yönelimli dini başaçıkma stratejilerini manevi işlevli metotlardan ayırt etmek zordur. Dini bakış açısıyla, maneviyat ya da kişinin kendisinden öte bir güce bağlanma arzusu dinin en önemli fonksiyonlarından biridir.

Hemen hemen bütün dini gelenekler müntesiplerine daha inançlı bir yola girmelerini sağlayacak mekanizmalara sahiptirler. Bu tür dini arınmalar sayesinde insanlar günahların oluşturduğu suçluluk duygularından kurtulduklarına inanırlar.

Yapılan bir araştırmada dini başaçıkmanın üç farklı etkisinden bahsedilmektedir:

a) olayın anlamını bilişsel olarak yeniden yapılandırmayı kolaylaştıran bir inanç çevresi sunma,

b) dini topluluklar tarafından sağlanan sosyal destek verme,

c) stresli olaylar üzerinde denetim duygusu.

Ülke çapında ve değişik gençlik kesimleri üzerinde yapılan yeni bir araştırmanın bulguları, dinin gençlerin bireysel ve sosyal dünyalarında nasıl yaygın ve etkili olduğunu gözler önüne sermektedir. Buna göre gençlerin yaklaşık % 90′ı, İslami anlamda dini inanç sahibidir. Ateist ve agnostik gençlerin oranı çok düşük bir düzeydedir. İnanç sahibi olmakla beraber yerleşik dini öğretiler konusunda şüphe içerisinde bulunanların toplamı ancak % 5 dolayındadır. Düzenli olarak ya da bazen namaz kılan genç erkeklerin oranı % 79.2, genç kızların ise % 64.7′dir. Düzenli (%69.4) ve bazen (%21.3) oruç tutanların toplam oranı % 90′ı bulmaktadır. Aynı şekilde gençlerin çok büyük bir çoğunluğu (92.2) dua etmektedir (Ayhan, Hökelekli v.d. , 2004:204).

Dinin gençlerin hayatında, bazı geleneksel değerlerin korunması ve sürdürülmesinde etkili olduğu bir gerçektir. Başta aile değerlerine bağlılık, ana-babaya ve büyüklere saygı, itaatkarlık, dürüstlük, cinsel kontrol ve korunma, çalışkanlık ve yardımseverlik gibi geleneksel değerlerle dindarlık arasında doğrudan bir ilişki olduğu çeşitli araştırmalarca doğrulanmıştır.

Din, cemaat anlayışı, toplu ibadet ve ayinleri ile her an ferdin yalnız olmadığını kendisine hissettirerek ona güven verir. Dinin teşkilatı vasıtasıyla icra ettiği müşterek dini faaliyetler, ferdin ciddiyet ve güven duymasında, dolayısıyla cemiyet ve alem karşısında kendisini kuvvetli hissetmesinde çok önemlidir (Göz, 1986:36).

Kur’an’da insanların; birbirleriyle (En’am 6/53), can kaybıyla (Bakara 2/155), hayat ve ölümle (Mülk 67/2), açlıkla (Bakara 2/155), korkuyla (Bakara 2/15), insanlardan gelecek sözlü ve fiili hareketle (Ankebut 29/10), hayır ve şerle (Enbiya 21/35), mallarla (Bakara 2/155), çocuklarla (Enfal 8/28), nimetlerle (Cin 72/16), Allah’ın indirdiği hükümlerle (Bakara 2/124) gibi konularda sınanacağı belirtilmektedir. İmtihanın ve sınamanın nedenleri olarak; üstün gayret gösterip, zorluklara sabreden şükredenlerle nankörlük edenlerin kısacası eylem ve davranışça iyi olan kimselerin diğerlerinden ayrıştırılması zikredilir. Bütün bu imtihanlar karşısında “Andolsun sizi korku, açlık, mallar, canlar ve ürünlerden eksiltmek gibi şeylerle deneriz”. Sabredenleri müjdele ki onlara bir bela eriştiği zaman ” biz Allah içiniz ve biz ona döneceğiz derler”. (Bakara 2/155-157). Bu ayetlerin hükmü karşısında, kişinin güvensizlik duygusu ile strese girmesi düşünülemez.

Sabır, başa gelen istenmeyen halin geçici olduğu, geleceğin daha iyi olacağı inancına dayanır. Böyle bir inanca sahip olma insanda güven duygusu doğurur ve güven duygusu da kişinin paniğe kapılmasını, strese girmesini önler. “…Sıkıntıda, hastalıkta, savaş zamanlarında sabredenler, işte doğru olanlar onlardır, korunanlar da onlardır” (Bakara 2/177).

Kaynakça

TURHAN, M. , (1959) , Kültür Değişmeleri, 2. Baskı, İ. Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul, s. 36-37.

HÖKELEKLİ, H. , (1993) , Din Psikolojisi, T. D. V. Yayınları, s. 267-268, Ankara.

LAZARUS, R. S. & Folkman, S. , (1984), Stress, Apprasial and Coping, Springer Publishing, New York.

PARGAMENT, K. I. & Park, C., (1996), “In times of Stress: The Religion-Coping Connection” in The Psychology of Religion: Theoretical Approaches (Edts.: B. Spilka; D. N. McIntosh), Westview Pres, Boulder, pp. 43-53.

PARGAMENT, K. I. , (1997) , The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice, The Guilford Pres, New York, pp. 182-293.

PARGAMENT, K. I., Smith, B. W., Koenig, H. G. & Perez, L., (1998), “Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors”, JSSR, Vol. 37, No. 4, pp. 710-724.

PARGAMENT, K. I. , Cole, B. , Vandecreek, L. et al., (1999), ” The Vigil: Religion and the Search for Control in the Hospital Waiting Room”, Journal of Health Psychology, Vol. 4(3), p. 337.

EKŞİ, H., (2001), Başaçıkma, Dini Başaçıkma ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma: Eğitim, İlahiyat ve Mühendislik Fakültesi Öğrencilerinin Basılmamış Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

AYHAN, H., Hökelekli, H., (2004), Din ve Ahlak Eğitim ve Öğretimine Yeni Yaklaşımlar, Dem Yayınları, İstanbul, s. 204.

GÖZ, İ , (1986), Dinin İdeoloji İle Münasebeti, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, s. 36-37.

Kaynak: Ayşe Güner. Lise Öğrencilerinde Stres, Başaçıkma Ve Dini Başaçıkma. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi. S.B.E. Din Psikolojisi Bilim Dalı. Sakarya, 2006. Sf. 47-51.